Erişkinlerde DEHB Belirtileri Neden Gözden Kaçar?
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, yani kısaca DEHB, uzun süre yalnızca çocukluk çağının bir sorunu olarak düşünüldü. Oysa araştırmalar, çocuklukta başlayan belirtilerin önemli bir bölümünün erişkinlik döneminde de sürdüğünü gösteriyor. Buna rağmen birçok yetişkin hayatının büyük kısmını, neden sürekli geç kaldığını, işleri yarım bıraktığını ya da kendini toparlayamadığını anlamaya çalışarak geçiriyor. Bu yazıda, erişkinlerde DEHB belirtilerinin neden bu kadar sık gözden kaçtığını ve bu durumun günlük yaşama nasıl yansıdığını ele alacağız.
Belirtiler Çocuklukta Olduğundan Farklı Görünür
Çocuklarda DEHB denince akla genellikle yerinde duramayan, sürekli koşan, sınıfta ayağa kalkan bir çocuk gelir. Erişkinlerde ise dışarıdan görülen hareketlilik çoğunlukla azalır ve yerini içsel bir huzursuzluğa bırakır. Kişi masa başında oturabilir, ancak zihni bir düşünceden ötekine sürekli atlıyor olabilir. Bu iç dünyadaki kalabalık, çevredekiler tarafından fark edilmediği için belirti olarak da değerlendirilmez. Bu alanda hizmet veren cankayapsikiyatrist.xyz sayfası da faydalı olabilir.
Dikkat dağınıklığı ise yetişkinlikte daha çok unutkanlık, evrak ve randevuları karıştırma, anahtar ya da telefon gibi eşyaları sık yitirme biçiminde ortaya çıkar. Bunlar tek başına bakıldığında herkesin başına gelebilecek olaylar gibi durduğundan, örüntü olarak görülmesi zaman alır. Ortada tek bir çarpıcı belirti olmadığı için tablo parça parça kalır.
Telafi Stratejileri Belirtileri Perdeler
Birçok erişkin, yıllar içinde farkında olmadan kendi yöntemlerini geliştirir. Telefona bol miktarda hatırlatıcı kurmak, işleri son dakikaya bırakıp o baskıyla harekete geçmek, aşırı çalışarak eksikleri kapatmak bunlardan bazılarıdır. Zeka düzeyi yüksek olan ya da destekleyici bir çevrede yetişen kişilerde bu stratejiler uzun süre işe yarayabilir. Dışarıdan bakan biri başarılı ve düzenli bir insan görürken, kişi bu görüntüyü sürdürmek için büyük bir enerji harcıyor olabilir.
Sorun genellikle yaşamın talepleri arttığında su yüzüne çıkar. Evlilik, çocuk sahibi olma, yönetici pozisyonuna geçme ya da iş değiştirme gibi dönemlerde yönetilmesi gereken görev sayısı çoğalır. Daha önce işe yarayan yöntemler yetersiz kalır ve kişi ilk kez bu denli zorlandığını fark eder. Çoğu zaman da ilk başvuru nedeni DEHB değil, tükenmişlik ya da kaygı olur.
Başka Rahatsızlıklarla Karışması
Erişkinlerde DEHB nadiren tek başına görülür. Depresyon, anksiyete bozuklukları, uyku sorunları ve madde kullanımı sıklıkla ona eşlik eder. Kişi bir uzmana başvurduğunda öne çıkan şikâyet, çoğunlukla bu eşlik eden durumlardan biri olur. Sürekli kaygılı olma hali ya da çökkün ruh hali tedavi edilirken, altta yatan dikkat ve düzenleme güçlüğü gözden kaçabilir.
Tersi de geçerlidir. Dikkat sorunları, kimi zaman depresyonun, kronik uykusuzluğun, tiroid işlev bozukluklarının ya da yoğun stresin bir sonucu olabilir. Bu nedenle erişkinlerde DEHB değerlendirmesi, birkaç belirtiye bakıp karar vermekten çok daha kapsamlı bir süreçtir. Ayırıcı tanı yapılmadan atılan adımlar hem yanlış etiketlemeye hem de gerçek sorunun atlanmasına yol açabilir.
Cinsiyet ve Toplumsal Beklentilerin Etkisi
Tarihsel olarak DEHB erkek çocuklarda daha sık tanınmıştır, çünkü onlarda belirtiler daha görünür ve çevreyi rahatsız edici biçimde seyreder. Kızlarda ve kadınlarda ise dikkat dağınıklığı daha baskındır; hayal kurma, içe kapanma, dalgınlık gibi davranışlar yaramazlık olarak değil kişilik özelliği olarak yorumlanır. Sonuç olarak birçok kadın, tanıyı ancak kendi çocuğu değerlendirilirken ya da yetişkinlikte yaşadığı yoğun zorluklar sırasında alır.
Toplumsal beklentiler de rol oynar. Kadınlardan ev düzenini, aile ilişkilerini ve iş hayatını aynı anda sorunsuz yürütmesi beklenir. Bu beklentilerin karşılanamaması çoğu zaman yetersizlik duygusu ve kendini suçlama şeklinde içselleştirilir. Böylece kişi, ortada tıbbi bir değerlendirmeyi gerektiren bir durum olabileceğini düşünmek yerine, daha fazla çaba göstermesi gerektiğine inanır.
Damgalama ve Yanlış Bilgiler
DEHB hakkındaki yaygın inanışlar da farkındalığı geciktirir. Bazı kişiler bunu tembellik, disiplinsizlik ya da şımarıklık olarak görür. Bazıları ise yalnızca çocuklarda olabileceğini, yetişkinlikte kendiliğinden geçmesi gerektiğini düşünür. Bu tür yargılar, kişinin kendi yaşadıklarını ciddiye almasını ve yardım aramasını zorlaştırır.
Ayrıca günümüzde sosyal medyada yaygınlaşan kısa içerikler, herkesin zaman zaman yaşadığı dikkat kaybını DEHB belirtisi gibi sunabiliyor. Bu da iki yönlü bir sorun yaratıyor: Bir yanda gerçekten desteğe ihtiyacı olanlar damgalanma korkusuyla geri çekilirken, diğer yanda her dalgınlık anını tanı olarak yorumlayanlar ortaya çıkıyor. Doğru bilgi, bu iki uç arasında dengeli bir yol bulmaya yardımcı olur.
Ne Zaman ve Kimden Destek Alınmalı?
Belirtilerin tanı düşünülebilmesi için çocukluk döneminden beri var olması, birden fazla yaşam alanında işlevselliği bozması ve başka bir durumla daha iyi açıklanamaması gerekir. Eğer iş performansı, ilişkiler, finansal düzen ya da günlük sorumluluklar uzun süredir tekrar eden bir şekilde aksıyorsa ve bu durum kişiyi ciddi biçimde yıpratıyorsa, bir psikiyatri uzmanına başvurmak makul bir adımdır.
Değerlendirme genellikle ayrıntılı bir görüşmeyi, çocukluk dönemine ilişkin bilgilerin gözden geçirilmesini ve gerekirse ölçeklerin kullanılmasını içerir. Mümkünse yakın bir aile üyesinin geçmiş hakkında bilgi vermesi sürece katkı sağlar. Tanı konulması hâlinde tedavi yaklaşımı kişiye göre şekillenir; psikoeğitim, beceri geliştirmeye yönelik çalışmalar ve gerekli görülürse tıbbi tedavi seçenekleri uzman eşliğinde değerlendirilir. Kendi kendine tanı koymak ya da tedaviye başlamak ise doğru bir yöntem değildir.
Sonuç
Erişkinlerde DEHB belirtilerinin gözden kaçması tek bir nedene bağlı değildir. Belirtilerin yaşla birlikte değişmesi, telafi stratejileri, eşlik eden diğer rahatsızlıklar, cinsiyete dair önyargılar ve yaygın yanlış inanışlar bir araya geldiğinde tablo kolayca perdelenir. Yıllardır süren zorlukların bir karakter kusuru olmadığını, değerlendirilebilecek ve yönetilebilecek bir durumdan kaynaklanıyor olabileceğini bilmek önemli bir ilk adımdır. Şüphe duyan kişilerin bir uzmana başvurması, hem doğru anlayışa hem de uygun desteğe giden yolu açabilir.